Saç Boyası Alerjisi (PPD): Belirtileri, Ön Test ve Cilt Bakımı

Saç Boyası Alerjisi Nedir?

Saç boyası alerjisi, saç boyasıyla ilişkili alerjenlere karşı gelişen alerjik kontakt dermatittir. Çeşitli alerjenler sorumlu olabilse de asıl sorun p-fenilendiamin (PPD) ve akraba aromatik aminlerdir; alerji şüphesinde sorumlu madde yama testiyle belirlenir.^{Tsimpidakis vd., 2024} PPD, kalıcı boyalarda rengin oluşmasını sağlayan oksidatif ara maddedir; boyanın "geliştirici" ile karıştırılması sırasında oluşan reaktif ara ürünler cilt proteinlerine bağlanır ve bağışıklık sistemi bunları hedef olarak öğrenir.

Sıklık düşük ama etkisi yüksektir. Beş Avrupa ülkesinde 10.425 kişiyle görüşülüp 2.739 kişiye yama testi yapılan çalışmada PPD kontakt alerjisi %0,8 bulunmuştur; katılımcıların %50,9'u yaşamında en az bir kez saç boyası kullanmıştı.^{Diepgen vd., 2016} Avrupa temel serisiyle test edilen genel nüfusta PPD %1,0,^{Diepgen vd., 2016 (BJD)} 28 çalışmayı birleştiren meta-analizde %1,5'tir.^{Alinaghi vd., 2019} Kliniğe başvuran hastalarda oran çok daha yüksektir: Kuzey Amerika Kontakt Dermatit Grubu verilerinde yama testi yapılanların %5'i PPD'ye pozitiftir ve olguların %90,3'ünde duyarlanma kaynağı saç boyasıdır.^{LaBerge vd., 2011} Kontakt alerjinin genel mantığı için alerji mi tahriş mi yazısına bakabilirsiniz.

Belirtiler: Nerede, Ne Zaman Başlar?

Yama testiyle doğrulanmış 105 saç boyası alerjisi hastasının incelendiği seride tablo kadınlarda ve 50 yaş üstünde daha sıktı; en sık belirti kaşıntı, en sık bulgu kızarık makül ve yamalardı; en sık tutulan bölge yüzdü ve boya kullanım sıklığı ile süresi, tutulan alanın genişliğiyle pozitif ilişkiliydi. Çarpıcı olan şu: hastaların %80'i tanıdan önce boyaya tepki verdiğini biliyordu, ancak tanı kesinleştikten sonra bile yalnızca %28,6'sı boyamayı bıraktı.^{Han vd., 2018} Hindistan'da 80 hastalık seride 54'ü PPD'ye pozitifti; 49'unda saçlı deri ve saç çizgisi, 23'ünde yüz ve boyun tutulmuştu; periorbital dermatit, kronik aktinik dermatit ve eritema multiforme benzeri lezyonlar da bildirilmiştir. Reaksiyonlar hafif dermatitten anjiyoödem, bronkospazm ve böbrek etkilenmesi gibi yaşamı tehdit eden olaylara kadar uzanabilir.^{Gupta vd., 2015}

Siyah Kına Dövmesi: En Büyük Risk Faktörü

Doğal (kırmızı) kınanın alerjik potansiyeli çok düşüktür; siyah kına ise kırmızı kına ile PPD'nin karışımıdır ve geçici "siyah kına dövmesi" için kullanılır. Siyah kına dövmesi, kullananlarda tahmini %2,5 sıklıkla PPD'ye kontakt alerji oluşturur; bir kez duyarlanan kişi PPD içeren saç boyasına, tekstil boyalarına, lokal anesteziklere ve kauçuk kimyasallarına çapraz tepki verebilir. Çocukların duyarlanması sağlık ve meslek seçimi açısından ciddi sonuçlar doğurur.^{de Groot, 2013} Avrupa genel nüfus çalışmasında siyah kına dövmesi yaptıranlarda PPD alerjisi %3,2, yaptırmayanlarda %0,6 bulunmuş; yaş ve cinsiyete göre düzeltilmiş olasılık oranı 9,33'tü.^{Diepgen vd., 2016}

Türkiye için veri de var. Dövme dükkânlarından alınan 25 ticari siyah kına karışımının tamamında PPD saptanmış, düzeyler %3,37 ile %51,6 arasında değişmiş; ayrıca kobalt, nikel, kurşun ve krom kirliliği ölçülmüştür.^{Aktaş Sukuroglu vd., 2017} Saç boyasında izin verilen PPD oranının çok üzerindeki bu değerler, tatilde yaptırılan bir dövmenin yıllar sonra saç boyası alerjisi olarak geri dönmesini açıklar.

"Türkiye'de satılan ve PPD düzeyi %51,6'ya ulaşan ticari siyah kına karışımları, kullanıcılarda kontakt duyarlanma ve şiddetli alerjik kontakt dermatit riski oluşturmaktadır." — Aktaş Sukuroglu vd., Contact Dermatitis, 2017

Kimler Risk Altında?

Almanya'da 4.314 hastanın PPD ile test edildiği analizde PPD-pozitif 271 kişinin %80'i saçını boyatıyordu ve bunların %57'sinde ardından saçlı deri dermatiti gelişmişti. Saç boyama (olasılık oranı 6,0), kına dövmesi (2,4) ve kuaförlük (2,1) PPD duyarlanma riskini artırmıştır.^{Schubert vd., 2018} Kuaförlerde el egzaması ayrı bir sorundur; kuaför ve berberlerde el cildi yazısında ele aldık. Bariyeri bozuk bir cilt alerjenleri daha kolay geçirdiğinden, saçlı derisi egzamalı, atopik ya da tahrişli kişiler boyama öncesi cildini onarmalıdır; Hassas Cilt Rehberi bu hazırlığı anlatır.

Çapraz Reaksiyonlar: Yalnızca Saç Boyası Değil

PPD alerjisi olanların bir kısmı yapısal olarak benzer maddelere de tepki verir. Ottawa serisinde PPD alerjisi olan 134 hastanın %24,6'sı tekstil boyalarına, %7,5'i benzokaine, %6'sı sülfa ilaçlarına pozitif bulunmuştur.^{LaBerge vd., 2011} Çapraz reaksiyon olasılığı yama testindeki reaksiyon şiddetiyle artar: 1+ reaksiyonlarda %16 olan çapraz reaksiyon, 3+ reaksiyonlarda %28,6'ya, çok düşük konsantrasyonda bile pozitif olanlarda %50'ye çıkmıştır; ilgili alerjenler Disperse Yellow 3 (tekstil boyası), IPPD (kauçuk) ve "kain" karışımı (lokal anestezikler) idi.^{Thomas vd., 2014} Pratikte bu, koyu renkli sentetik giysiler, siyah kauçuk ürünler ve bazı lokal anestezik kremler için de dikkat gerektirir.

Ön Test (Alerji Uyarı Testi) Ne Kadar Güvenilir?

Boya kutularındaki "48 saat önce kulak arkasına deneyin" uyarısı iyi niyetli ama standartsızdır. 8 Avrupa ülkesinde 21 üreticinin 40 ürünü incelendiğinde 39'unda ön test önerildiği, ancak uygulama yöntemi, miktar, alan, süre, durulama ve pozitif reaksiyon tanımının üreticiden üreticiye, hatta aynı üreticinin ürünleri arasında büyük farklılık gösterdiği görülmüştür.^{Friis vd., 2018} Standart bir protokol geliştirmeyi amaçlayan çalışmada, geliştiriciyle karıştırıldıktan sonra 45 dakikalık açık uygulama, PPD alerjisi olan deneklerin ön kolda %90,5'inde ve kulak arkasında %93'ünde kendilerinin fark edebildiği bir uyarı reaksiyonu vermiş; 48 kontrol deneğin tamamı negatif kalmıştır. Şiddetli (+++) yama testi reaksiyonu olan 19 kişinin 19'u pozitif çıkmıştır.^{Coenraads vd., 2018}

İki önemli sınır: Ön test tanı testi değildir ve her boyada tekrarlanmalıdır. Ayrıca ön testin kendisinin duyarlanmaya katkıda bulunabileceği tartışılmaktadır;^{Schubert vd., 2018} daha önce reaksiyon yaşayan kişi evde deneme yapmak yerine dermatoloğa gidip yama testi yaptırmalıdır.

Reaksiyon Geliştiyse Ne Yapmalı?

Tahriş sonrası ilk günler için bariyer bozulduğunda ilk 24 saat yazısı, uzun vadeli bakım için Bariyer Onarımı Rehberi yol gösterir.

PPD Alerjisi Olan Biri Saçını Boyayabilir mi?

Kalıcı oksidatif boyalarla hayır. "PPD içermez" denilen bazı boyalar toluen-2,5-diamin (PTD) gibi yakın akraba aminler içerir ve PPD-alerjik kişilerin bir kısmı bunlara da tepki verir; ürünün INCI listesi mutlaka dermatologla birlikte okunmalıdır. Kırmızı (doğal) kına, yarı kalıcı bitkisel boyalar ve bazı geçici boyalar seçenek olabilir; ancak "bitkisel" etiketli siyah ürünlerin PPD içerebildiği unutulmamalıdır. Boya ve saç ürünlerindeki diğer duyarlandırıcılar, özellikle koruyucular da alerjiye katkıda bulunabilir.^{Uter vd., 2023}

Bu Belirtiler Sizin İçin Ne Anlama Geliyor?

Sıkça Sorulan Sorular

Koku maddelerine karşı kontakt alerjinin ne kadar yaygın olduğunu, okside limonen ve linalool sorununu ve etiketteki 26 alerjeni nasıl okuyacağınızı parfüm alerjisi rehberinde anlattık.

Kalıcı oje ve jel tırnaktaki akrilat (HEMA) alerjisinin neden hızla arttığını, tırnak çevresi ve göz kapağında nasıl görüldüğünü ve diş tedavisini neden etkilediğini jel oje alerjisi yazısında topladık.

Belirli giysilerle çıkan kaşıntının arkasındaki dispers boyaları, kırışmaz bitim reçinelerini ve saç boyası (PPD) alerjisiyle çapraz ilişkiyi tekstil boyası dermatiti rehberinde topladık.

İlgili Rehberler

İlgili Blog Yazıları