Cocamidopropyl Betaine Nedir? Şampuan Alerjisi ve Göz Kapağı Dermatiti

Cocamidopropyl Betaine Nedir?

Cocamidopropyl betaine, görece hafif cilt tahrişi yaptığı için kozmetik ve kişisel hijyen ürünlerinde (şampuanlar, kontakt lens solüsyonları, diş macunu deterjanları, makyaj temizleyiciler, banyo jelleri, cilt bakım ürünleri, temizleyiciler, sıvı sabunlar, antiseptikler ile jinekolojik ve anal hijyen ürünleri) giderek daha çok kullanılan amfoterik sentetik bir deterjandır. CAPB'ye gecikmiş T hücresi aracılı tip IV aşırı duyarlılık reaksiyonları bildirilmiş ve kontakt duyarlanma sıklığı %3,0–7,2 olarak tahmin edilmiştir; artan duyarlanma oranları 2004'te Yılın Alerjeni seçilmesine yol açmıştır. Üretim sürecinde ortaya çıkan amidoamin ve dimetilaminopropilamin gibi kirliliklerin duyarlanmada rol oynadığı düşünülmektedir.^{Jacob & Amini, 2008} CAPB uzun süredir kişisel temizlik ürünlerinin en önemli ikincil sürfaktanıdır; mükemmel toksikolojik profili ağız bakım ürünlerinde de artan kullanımının önemli bir nedenidir ve iyi tanımlanmış kimyasal yapısıyla düz bir üretim sürecinden gelir.^{Leidreiter vd., 1997} Sülfatların (SLS/SLES) bariyer üzerindeki gerçek etkisini bu yazıda, "sülfatsız" iddiasının anlamını bu rehberde anlattık.

Güvenlik Profili: Tahriş Edici mi?

CAPB kozmetikte %30'a kadar kullanılır. Akut toksisite, cilt ve göz tahrişi, cilt duyarlandırması, tekrarlı doz toksisitesi, genotoksisite, kanserojenite ve fototoksisite değerlendirildiğinde hafif cilt tahrişi, göz tahrişi ve cilt duyarlandırması yaptığı gözlenmiştir. Sıçanlarda 92 günlük çalışmaya dayanan NOAEL 250 mg/kg/gün'dür; kozmetikten sistemik maruziyet 0,0012–0,932 mg/kg/gün olarak tahmin edilmiş ve cilde bırakılan ürünlerde %6, durulanan ürünlerde %30 maksimum konsantrasyonda güvenlik marjı 100'ün üzerinde hesaplanmıştır; mevcut kullanım koşullarında güvenli olduğu sonucuna varılmıştır.^{Kim vd., 2024} Yani CAPB genel nüfus için düşük tahrişli, güvenli bir sürfaktandır; sorun, duyarlanmış azınlıktaki alerjidir.

Asıl Alerjen CAPB Değil: Amidoamin ve DMAPA

Piyasadaki CAPB ile yapılan yama testleri ara sıra alerjik kontakt dermatiti düşündüren reaksiyonlar vermiştir. Daha önce CAPB'ye pozitif 10 kişi CAPB içeren şampuan, el sabunu ve vücut şampuanını 1–6 hafta ya da reaksiyon gelişene dek kullandı: 7'si en az bir CAPB'li üründen dermatit geliştirdi. Ardından 9'u iki farklı saflıkta CAPB ve üç olası üretim kirliliğiyle test edildi; 6'sı amidoamine (%0,1 sulu) reaksiyon verdi, hiçbiri dimetilaminopropilamine reaksiyon vermedi, 1'i CAPB'ye pozitif amidoamine negatifti. Amidoaminsiz CAPB ile yapılan izlem testinde pozitif reaksiyon olmadı. CAPB sentezinde kullanılan ve preparatlarında bilinen bir kirlilik olan amidoaminin çoğu olguda CAPB'nin kendisinden çok gerçek duyarlandırıcı olduğu sonucuna varıldı; CAPB'nin nadir olgularda alerjen olma olasılığı dışlanmadı.^{Fowler vd., 1997} İtalya'da piyasa CAPB'sine alerjik 10 hastada DMAPA'ya pozitif olanların tamamı %0,5 ve %0,25 amidoamine, 4'ü %0,1 amidoamine reaksiyon verdi; yazarlar DMAPA'nın gerçek duyarlandırıcı olduğunu, amidoaminin in vivo enzimatik hidrolizle DMAPA salabileceğini ve iyice saflaştırılmış CAPB'nin duyarlandırıcı etkisini yitirdiğini öne sürdü.^{Foti vd., 2003} İspanya'dan bildirilen üç olguda DMAPA testi pozitif, CAPB negatifti; yeniden maruziyetle CAPB içeren ürünlerin sorumluluğu doğrulandı. Yeni, tahriş etmeyen sürfaktanların girişiyle CAPB alerjisi artık seyrektir; ancak DMAPA kozmetik serisinde her zaman bulunmadığından bazı olgular gözden kaçmaktadır.^{Hervella vd., 2006} Japonya'dan bir olguda CAPB ve lauramidopropyl betaine içeren şampuan ve vücut temizleyicisine bağlı dermatitte kirlilik olan lauramidopropil dimetilamin (%0,05) de pozitifti; CAPB ve LAPB içermeyen ürünlere geçince döküntü tamamen düzeldi.^{Iijima vd., 2022}

"Yama testi çalışmalarının büyük çoğunluğu, CAPB içeren ürünlere klinik alerjinin çoğu olguda aslında kirlilik olan DMAPA'ya alerjiyi yansıttığını göstermiştir." — Knopp vd., Dermatitis, 2008

Göz Kapağı ve Yüz Dermatiti: Neden Şampuan?

İnatçı göz kapağı dermatiti olan 42 yaşındaki kadında yama testi DMAPA'ya duyarlanma gösterdi. DMAPA, göz kapağı ve yüz alerjik kontakt dermatitinin önemli bir nedenidir, ancak genişletilmiş serilerle bile kolayca gözden kaçar. Göz kapağı ve yüz dermatiti için yama testinde yalnızca CAPB ile değil, doğrudan DMAPA ile test etmek kritiktir; çünkü ticari CAPB'den farklı olarak yama testi kitlerindeki CAPB ultra saftır ve kirlilik DMAPA içermez.^{Knopp vd., 2008} Bu, "CAPB testim negatif çıktı ama şampuanla göz kapağım kaşınıyor" diyen hastanın açıklamasıdır. Beş yıllık 245 hastalık göz kapağı dermatiti serisinde karmin, setrimonyum klorür, CAPB ile ilişkili sürfaktanlar (DMAPA, oleamidopropil dimetilamin ve amidoamin), koruyucular (MI ve formaldehit), kokular (Peru balsamı ve linalool) ve nikel ilk 10 klinik ilişkili alerjendi; reaksiyon gösteren en sık kişisel ürünler şampuanlar ve makyajdı.^{Alley vd., 2026} Şampuanın göz kapağını tutmasının nedeni basittir: durulama suyu yüzden akar, göz kapağı derisi vücudun en ince ve en geçirgen derisidir ve kalıntı orada birikir. Göz çevresi bariyerinin özelliklerini bu yazıda anlattık; jel ojenin göz kapağı dermatitindeki rolünü jel oje alerjisi yazısında bulabilirsiniz.

Kim Risk Altında?

Hollanda'da CAPB'ye kozmetik alerjisi olan 20 olgunun tamamı şampuan ya da duş jeline bağlıydı; 8'i şampuanlardan mesleki alerjik kontakt dermatit geliştiren kuafördü. El dermatiti olan kuaförlerde ve kozmetik alerjisi şüphesi olan tüm hastalarda %1 sulu CAPB'nin rutin test edilmesi önerildi.^{de Groot vd., 1995} 2010–2024 arasında 11.593 çocuğu kapsayan 17 çalışmanın meta-analizinde en sık alerjen nikel (%11,9), ardından kobalt (%6,6) ve cocamidopropyl betaine (%5,5) idi; atopik dermatitli çocuklarda CAPB, propilen glikol, lanolin alkol ve karba karışımı için pozitiflik daha yüksekti.^{Isufi vd., 2025} Şampuanlarda en sık bulunan alerjenler sırasıyla koku, cocamidopropyl betaine, MCI/MI, formaldehit salıcılar, propilen glikol, E vitamini, parabenler, benzofenonlar, iodopropynyl butylcarbamate ve MDBGN/fenoksietanoldür.^{Zirwas & Moennich, 2009} Kuaförlerde el cildi korumasını bu yazıda, atopik çocuklarda banyo ve temizleyici seçimini bu protokolde ele aldık.

Etikette CAPB Ailesini Tanımak

Pratik kural: CAPB alerjisi doğrulanmışsa "amidopropyl" ve "dimethylamine" içeren tüm isimlerden kaçının; sodyum kokoamfoasetat, desil glukozid, koko glukozid, sodyum lauroil sarkosinat ve sodyum kokoil izetiyonat gibi alternatif hafif sürfaktanlara geçin (bunların da tek tek tolerans profili vardır; glukozidler bazı kişilerde alerjen olabilir). Misel suyu gibi durulanmayan temizleyicilerde sürfaktan kalıntısının bariyer üzerindeki etkisini bu yazıda, hassas ciltte en sık yapılan temizleme hatalarını bu rehberde anlattık.

Tanı ve Yönetim

Şampuanlardaki diğer alerjenler için formaldehit salıcılar ve MI alerjisi yazılarına, saçlı deri kaşıntısında sürfaktan payı için saç derisi bariyeri yazısına bakın.

Bu Belirtiler Sizin İçin Ne Anlama Geliyor?

Sıkça Sorulan Sorular

İlgili Rehberler

İlgili Blog Yazıları