Güneş Kremi Alerjisi: Oksibenzon, Oktokrilen ve Fotoalerjik Kontakt Dermatit

Güneş Kremi Alerjisi Nedir? Üç Farklı Tepki

Güneş koruyucunun etkin maddeleri olan UV filtreleri, güneş güvenliği bilinci arttıkça daha yaygın kullanılır oldu; filtreler yalnızca güneş kremlerinde değil, nemlendirici ve makyaj gibi kişisel bakım ürünlerinde de bulunur. İki ana filtre türü vardır: organik (kimyasal) filtreler ile iki inorganik (mineral) filtre olan titanyum dioksit ve çinko oksit. Organik filtreler hem alerjik kontakt dermatite (AKD) hem fotoalerjik kontakt dermatite (FAKD) yol açmıştır; oksibenzon (benzofenon-3) diğer tüm UV filtrelerine kıyasla en sık bildirilen kontakt ve fotokontakt alerjendir. İnorganik (fiziksel) filtrelere bağlı AKD ya da FAKD bildirimi yoktur.^{Ekstein vd., 2023} Üçüncü tepki türü ise alerji olmayan duyusal tahriştir: hassas cilt, kozmetik, sabun ve güneş kremiyle temasta abartılı tepki veren, görünür bulgu olmadan kaşıntı, yanma, batma ve gerginlik hisseden bir durumdur; bu tepkiyi genellikle tahriş edici sayılmayan bileşenler tetikler.^{Primavera & Berardesca, 2005} Mineral ve kimyasal filtrelerin bariyer üzerindeki etkisini mineral SPF vs kimyasal SPF yazısında karşılaştırdık.

Ne Kadar Sık? Rakamlar

Güneş kremi kullanımındaki büyük artışa karşın UV filtrelerine alerjik ve fotoalerjik reaksiyonlar nadir sayılır. Londra'da 1983–98 arasında fotoyama testi yapılan 2.715 hastanın 111'inde (%4,1) pozitif reaksiyon bulundu; 62 hastada (%2,3) fotoalerjik reaksiyon vardı ve bunların %65'i UV filtrelerine, %20'si ilaçlara, %14'ü misk ambrete aitti. En sık fotoalerjen 14 pozitiflikle benzofenon-3, ardından benzofenon-10 ve izopropil dibenzoilmetandı. 62 hastanın 34'ünde (%55) altta yatan bir fotodermatoz (kronik aktinik dermatit ya da polimorf ışık erüpsiyonu) vardı.^{Darvay vd., 2001} İsveç'te 355 hastanın 28'inde (%7,9) toplam 42 alerjik reaksiyon saptandı; %80'i fotokontakt kökenliydi ve en sık alerjen 15 fotokontakt, 1 kontakt reaksiyonla benzofenon-3'tü.^{Berne & Ros, 1998} İtalya'da 108 fotodermatit şüpheli hastanın 8'inde (%7,4) güneş koruyucu alerjisi ya da fotoalerjisi tanısı kondu; oksibenzon 4 hastada pozitifti ve güneş koruyucular en sık fotoalerjen olarak doğrulandı.^{Trevisi vd., 1994}

Daha güncel veriler tabloyu doğrular. Kuzey Amerika Kontakt Dermatit Grubu'nun 2009–2020 arasında fotoyama testi yaptığı 454 hastada toplam 119 pozitif test bulundu; bunların %88,2'si güneş koruyucu maddelere aitti ve yarısından fazlasından benzofenonlar sorumluydu. Son tanılar %17,2 fotoalerjik kontakt dermatit, %44,5 alerjik kontakt dermatit, %18,9 polimorf ışık erüpsiyonu ve %9,0 kronik aktinik dermatitti.^{DeLeo vd., 2024} Singapur'da 2012–2021 arasında 90 hastanın %18,9'una fotoalerjik kontakt dermatit, %13,3'üne alerjik kontakt dermatit tanısı kondu; en sık ilişkili reaksiyonlar oksibenzon (%9,5) ve meksenona (%3,6) aitti ve kişisel ürün testi değerli bulundu.^{Lim vd., 2023}

"Kuzey Amerika'da fotoyama testine sevk edilen 454 hastanın yaklaşık beşte birinde fotoalerjik kontakt dermatit vardı. Güneş koruyucu maddeler, özellikle benzofenonlar, en sık fotoalerjenlerdi." — DeLeo vd., Contact Dermatitis, 2024

Oksibenzon: Hem Ürtiker, Hem Alerji, Hem Fotoalerji

Oksibenzon tek bir hastada üç farklı reaksiyon türünü birden gösterebilir. Çeşitli güneş kremi kimyasallarıyla yama ve fotoyama testi yapılan bir hastada oksibenzona hem erken tip (kontakt ürtiker) hem geç tip aşırı duyarlılık gözlendi; pozitif yama testleri ışıkla daha da belirginleşti. PABA ve esterlerinin duyarlandırıcı olarak tanınmasıyla "PABA içermeyen", özellikle SPF 8'in üzerindeki güneş koruyucularda benzofenon kullanımı yaygınlaştı.^{Landers vd., 2003} Etikette oksibenzon şu adlarla görünebilir: Benzophenone-3, Oxybenzone, 2-hydroxy-4-methoxybenzophenone, Eusolex 4360, Escalol 567.

Oktokrilen ve Ketoprofen Bağlantısı

Oktokrilen, yaklaşık 15 yıl önce kullanıma giren ve güneş koruyucular ile cilt bakım kozmetiklerinde yaygınlaşan bir UVB ve UVA-II absorbanıdır. 2003'ten itibaren özellikle Fransa, Belçika, İspanya ve İtalya'dan giderek artan sayıda fotokontakt alerji olgusu bildirildi. Bu reaksiyon başlıca daha önce steroid dışı antienflamatuar ilaç ketoprofen içeren topikal ürün kullanmış erişkinlerde görülür; ketoprofene fotoduyarlanma pek çok olguda oktokrilen fotokontakt alerjisine yol açar. Oktokrilene doğrudan kontakt alerji ise çok daha seyrek olup çoğunlukla oktokrilenli güneş ürünü kullanan çocuklarda görülür.^{de Groot & Roberts, 2014} Fransa'dan 50 olguluk seride 11 çocuğun 10'unda pozitif yama testi, 28 erişkinin 19'unda pozitif fotoyama testi vardı; ketoprofen fotoalerjisi nedeniyle sistematik olarak test edilen 14 erişkinin 11'i oktokrilene fotoyama pozitifti. Bu hastalara oktokrilen, benzofenon-3 ve koku içermeyen güneş ürünleri önerilmesi gerektiği vurgulandı.^{Avenel-Audran vd., 2010} İsveç'te 23 pozitif olgu (5 yama, 18 fotoyama) bildirildi; oktokrilen fare lenf nodu testinde orta derecede duyarlandırıcıydı ve lizin gibi aminlerle reaksiyona giriyordu; kontakt alerji yapma yeteneği muhtemelen bu lizin reaktivitesine bağlıdır.^{Karlsson vd., 2011} Pratik ders: kas ağrısı için ketoprofen jeli kullanmış biri yaz aylarında güneş kremiyle döküntü çıkarıyorsa oktokrilen ilk şüphelidir.

Fotoalerji Neden Gözden Kaçar?

Fotoalerjik kontakt dermatit, bir kimyasalın cilde temasının ardından UV ya da görünür ışığa maruz kalmayla gelişir. Klinik bulgular her zaman egzamatöz döküntü şeklinde değildir ve vücudun birden fazla bölgesi etkilenebilir; en önemli suçlular güneş koruyucular ve yakın dönemde topikal NSAİİ'lerdir. Özellikle ketoprofenle, daha önce maruz kalan ve kalmayan bölgelerde (çoğu kez ilk uygulama alanı korunarak) tekrarlayan geçici ya da kalıcı ışık reaksiyonları görülür; kimyasal olarak ilişkili ve ilişkisiz moleküllerle çapraz reaksiyonlar sıktır. Yanıltıcı klinik tablo ve fotoyama testinin az yapılması nedeniyle bu tablo muhtemelen olduğundan az tanınmaktadır.^{Goossens, 2004} Avrupa Kontakt Dermatit Derneği ile Avrupa Fotodermatoloji Derneği'nin ortak çalışma grubu, Avrupa için başlıca UV filtreleri ve NSAİİ'lerden oluşan temel bir fotoyama serisi önermiş; ketoprofen ve Tinosorb M reaksiyonlarını netleştirmek için sinnamil alkol ve desil glukozidin de eş zamanlı yama testi yapılmasını tavsiye etmiştir.^{Gonçalo vd., 2013} Yani yeni nesil bazı filtrelere görülen reaksiyonların bir kısmı filtreye değil, formüldeki emülgatöre (desil glukozid) aittir.

Tahriş mi, Alerji mi, Fotoalerji mi?

Güneş kremi kaynaklı yanmayı polimorf ışık erüpsiyonu ve rozasea alevlenmesinden ayırt etmek gerekir; rozasea için güneş koruyucu seçimini bu rehberde anlattık. Alerji ile tahriş ayrımının genel ilkeleri için bu yazıya bakın.

Hassas Cilt İçin Güneş Koruyucu Seçimi

SPF 30 ile 50 arasındaki gerçek farkı bu yazıda, nemlendirici ile güneş kremi sırasını bu rehberde, son kullanma tarihinin filtre stabilitesine etkisini bu yazıda ele aldık. Güneş koruyucunun bariyer üzerindeki genel etkisi için SPF ve cilt bariyeri yazısına bakın. Kokular pek çok fotoalerjik hastada eşlik eden alerjendir; koku alerjisini parfüm alerjisi yazısında anlattık.

Bu Belirtiler Sizin İçin Ne Anlama Geliyor?

Sıkça Sorulan Sorular

İlgili Rehberler

İlgili Blog Yazıları