Deterjan El Egzaması: İrritan Kontakt Dermatit Nedir, El Bariyeri Nasıl Onarılır?

Deterjan El Egzaması Nedir?

Deterjan el egzaması, tıbbi adıyla irritan kontakt dermatit, cildin bağışıklık sisteminin bir alerjene "yanlış" tepki vermesi değil, dış etkenin doğrudan fiziksel hasarıdır. Sürfaktanlar stratum corneum'daki proteinlerin ve lipidlerin yüzey gerilimini düşürür; kir, sebum ve döküntüyü uzaklaştırırken korneositleri ve hücreler arası lipid ile proteinleri de söker.^{Dykes, 1998} Yıkama sonrasında cilt yüzeyi pH'ı ve transepidermal su kaybı (TEWL) ölçülebilir biçimde değişir; aşırı maruziyet stratum corneum'da tekrarlayan hasara ve sonunda irritan dermatite yol açar.^{Dykes, 1998}

El egzaması genel nüfusta oldukça yaygındır: nokta prevalansı yaklaşık %4, bir yıllık prevalansı %10'a yakın, yaşam boyu prevalansı %15'tir. Yıllık yeni vaka oranı kadınlarda 1.000 kişi-yılı başına 9,6, erkeklerde 4,0'dır; yüksek risk kadın cinsiyet, kontakt alerji, atopik dermatit ve ıslak işle ilişkilidir.^{Thyssen vd., 2010} Alerjik ve irritan egzamayı ayırt etmenin yolunu alerji mi tahriş mi yazısında; egzama türlerini atopik ve kontakt egzama farkı yazısında anlattık.

Neden Deterjan? Sürfaktan Hasarının Mekanizması

Uzun süre "deterjan cildin yağını alır" diye düşünüldü. Model sürfaktan sodyum lauril sülfatla (SLS) yapılan ultrastrüktürel incelemede ise uzun süreli ve tekrarlayan maruziyetin epidermisin çekirdekli katmanlarına ve stratum corneum'un alt kısmına zarar verdiği, burada lamel cisimciklerinden salınan lipidlerin lamel çift katmanlara dönüşümünün bozulduğu, üst stratum corneum'daki hücreler arası lipid katmanlarının ise sağlam kaldığı görüldü. Yani hasar yüzeyde "yağsızlaşma" değil, bariyerin inşa edildiği katmanda yapısal düzensizliktir.^{Fartasch, 1998} Bariyerin katmanlı yapısını Cilt Bariyeri Rehberi'nde ayrıntılı bulabilirsiniz.

Su sıcaklığı da belirleyicidir. On gönüllüde 4 gün boyunca %5 SLS'nin 4, 20 ve 40 °C'de uygulandığı çalışmada tahriş, sıcaklıkla anlamlı biçimde artmış ve tahriş ile sıcaklık arasında güçlü bir korelasyon bulunmuştur.^{Berardesca vd., 1995} Sıcak suyla bulaşık yıkamak, aynı deterjanla soğuk su kullanmaktan daha zararlıdır.

"Üst stratum corneum bölümleri sağlam hücreler arası lipid katmanları sergiledi; bu bulgu, sürfaktanların cilde delipidizasyonla zarar verdiği yönündeki uzun süredir kabul gören inanışla çelişmektedir." — Fartasch, J Investig Dermatol Symp Proc, 1998

Islak İş: Risk Nerede Başlıyor?

Mesleki dermatoloji literatüründe ıslak iş net bir eşikle tanımlanır: vardiya başına 2 saatten uzun süre ellerin sıvıya daldırılması, aynı süre su geçirmez (oklüzif) eldiven giyilmesi ya da vardiya başına 20'den fazla el yıkanması.^{Behroozy & Keegel, 2014} Bu eşik yalnızca hemşire, kuaför ve aşçı için değil, evde günde birkaç kez bulaşık yıkayan, bebek bakan ya da temizlik yapan herkes için geçerlidir. Islak işe maruz kalan çalışanlarda el egzaması sıklığı yaklaşık %20 düzeyinde kalmaya devam etmektedir.^{Holness, 2013}

Hollanda'da 721 hemşirelik öğrencisini 1–3 yıl izleyen kohortta el egzamasının bir yıllık sıklığı birinci yılda %23'ten üçüncü yılda %31'e çıkmış; iş yerinde sık el yıkama kadar evde sık el yıkama (olasılık oranı 2,3) ve ıslak iş içeren ek iş de bağımsız risk faktörü olarak bulunmuştur.^{Visser vd., 2014} Sağlık çalışanlarına özel önlemleri el bariyeri bakımı yazısında, kuaförler için kimyasal maruziyet yazısında topladık.

Kimlerde Daha Kolay Gelişir?

Atopik dermatit öyküsü, el egzamasının tek başına en önemli risk faktörüdür.^{Thyssen vd., 2010} Çocuklukta atopik cildi olanlar dahil, cilt atopisi irritan maruziyetin etkisini en az iki katına çıkarır ve el egzamasının yaygın olduğu mesleklerde riski ikiye katlar.^{Coenraads & Diepgen, 1998} Bunun biyolojik zemini filaggrin ve lipid eksikliğidir; filaggrin proteini yazısında açıkladık. Atopik zeminde el bakımının nasıl kurulacağını Atopik Cilt Rehberi anlatır.

Bir not: Sürfaktanlar yalnızca tahriş etmez. SLS'nin yerini alan yeni nesil bileşiklerle birlikte sürfaktanların alerjik kontakt dermatite de yol açabildiği anlaşılmıştır; deterjan maruziyeti olan bir kişide tablo iyileşmiyorsa kontakt alerji akla gelmelidir.^{Salomon vd., 2022} Sülfatların cilt üzerindeki gerçek etkisini SLS gerçekten zararlı mı yazısında tarttık.

Eldiven Meselesi: Koruyucu mu, Tetikleyici mi?

Su geçirmez eldiven deterjanı uzak tutar ama kendi sorununu getirir. Normal ciltte günde 6 saat, 14 gün boyunca oklüzif eldiven giymek TEWL ile ölçülen bariyer işlevini anlamlı biçimde bozmuş; oklüzif eldivenin altına pamuk eldiven giyildiğinde bu olumsuz etki önlenmiştir.^{Ramsing & Agner, 1996} SLS ile hasarlanmış ele eldivenden önce nemlendirici sürüldüğünde ise su bariyeri ve nem düzeyi anlamlı ölçüde daha iyi korunmuştur.^{Held & Jørgensen, 1999} Pratik kural: bulaşık için lastik eldiven, altına ince pamuk eldiven, 20 dakikayı aşan işlerde ara.

Nemlendirici Gerçekten Koruyor mu?

Evet, ve bunun için hastalık gelişmesini beklemek gerekmez. Sağlık çalışanı koşullarını taklit eden çift kör, randomize çalışmada 132 gönüllü iki hafta boyunca günde 15 kez elini yıkadı. Yalnızca sabun kullanan grupta el egzaması şiddet indeksi (HECSI) 14. günde anlamlı biçimde kötüleşirken, yıkamadan sonra nemlendirici süren gruplarda kötüleşme görülmedi; beş nemlendiriciden üçü 7. günde TEWL'i anlamlı biçimde düşürdü.^{Williams vd., 2010}

İyileşmiş el egzamasında da fark ediyor: 53 hastalık randomize çalışmada bariyer güçlendirici (%5 üre) nemlendirici kullananlarda egzamanın yeniden alevlenmesine kadar geçen ortanca süre 20 gün, hiçbir şey kullanmayanlarda 2 gündü.^{Lodén vd., 2010} Deneysel irritasyon modelinde lipofilik bir koruyucu krem, SLS'nin yol açtığı TEWL artışını %43–58 azaltmıştır.^{Fartasch, 1998} Mesleki irritan el dermatitini önlemeye yönelik Cochrane derlemesi de 2.888 katılımcılı dokuz randomize çalışmada koruyucu krem, nemlendirici ve cilt koruma eğitimini incelemiş; çalışmalar arasında ölçüt ve ürün farklılıkları nedeniyle kanıtın heterojen olduğunu not etmiştir.^{Bauer vd., 2018}

Hangi nemlendirici? Yalnızca su çeken bir jel yetmez; hasar lamel lipid dizilimindeyse onarım da lipidle olur. Seramid, kolesterol ve yağ asidini birlikte taşıyan formüllerin mantığını bariyer kremi nedir yazısında; nemlendirme ile onarım farkını bu yazıda açıkladık.

El Bariyeri Onarım Protokolü

Sık yıkama sonrası el onarımının ayrıntılı protokolü için el cildi onarım protokolü yazısına bakın.

Bu Belirtiler Sizin İçin Ne Anlama Geliyor?

Sıkça Sorulan Sorular

Eldivenin kendisinin yaptığı oklüzyon egzamasını, kauçuk hızlandırıcı alerjisini ve lateks protein alerjisini birbirinden ayırt etmek için eldiven dermatiti rehberine bakın.

Islak mendillerdeki methylisothiazolinone koruyucusunun bebeklerde pişik sanılan, ebeveynde el egzaması yapan alerjisini ve etikette hangi isimlerden kaçınılacağını ıslak mendil alerjisi yazısında anlattık.

Alyansın altındaki kaşıntı ve çatlağın çoğunlukla nikel değil, sıkışan deterjan ve nem olduğunu; tahriş ile metal alerjisini nasıl ayırt edeceğinizi yüzük altı egzaması yazısında anlattık.

Quaternium-15, DMDM hydantoin, diazolidinyl urea ve bronopolün ne kadar formaldehit saldığını, kimin kaçınması gerektiğini ve etiketin neden her zaman doğruyu söylemediğini formaldehit salıcı koruyucular yazısında anlattık.

İlgili Rehberler

İlgili Blog Yazıları